Esnesnon 19-5-11

Goedenavond.

De datum van vandaag begint mij steeds helderder voor de geest te staan. Niet alleen omdat ik in mijn kortgeleden verstuurde epistel het als inside-joke opschreef in zestiende-eeuwse stijl, maar ook omdat ik veel notities heb geschreven. Ik ben namelijk bezig de eerste stappen te zetten richting een aantal geschreven werken die ik komende maand van plan ben af te leveren. Het eerste begin is altijd makkelijk, dus dat doe ik zo snel mogelijk. Vandaag heb ik etterlijke uren gespendeerd aan oriëntatie op mijn werkstuk over de democratische contrarevolutie in Athene, 403 voor Christus. Ik schrijf een beschouwing over de participatie van niet-Atheners in deze strijd, met name de rol van de welbespraakte en fascinerende persoon van Lysias, de Syracusaanse redenaar die wel eens de belangrijkste protagonist van deze revolte zou kunnen zijn, als men de algemeen erkende aanvoerder Thrasyboulos even buiten beschouwing laat.

Ik heb voldoende uit de hoogte gedaan naar mijn zin. Hier volgt mijn poging om een korte en heldere beschrijving te geven van de gebeurtenissen in Athene rond 403 v.Chr., gebaseerd op een vluchtige studie van wetenschappelijke literatuur, enkele weken college en close-reading van de overgeleverde bronteksten over deze periode. In de vijfde eeuw voor Christus woedt in Griekenland (nog geen politieke eenheid) een oorlog tussen twee sterke stadstaten, Sparta en Athene. Ze hebben beiden een hele schare aan bondgenoten (onderdrukte gebieden die ze als rijpe olijven uitpersen voor hun beider oorlogsmachines) en er zit weinig schot in. Long story short: in 405 wordt Athene geweldig ingemaakt in een zeeslag voor de kust van het huidige Turkije en de Spartaanse generaal Lysander (erg vol van zichzelf, een machtswellusteling, haantje) dwingt na een belegering Athene tot overgave. Als onderdeel van de overgave moet Athene o.a. een Spartaanse 'bondgenoot' worden en in een proces dat niet in alle bronnen gelijk omschreven wordt komen er dertig mannen (feitelijk altijd mannen) aan de macht. Geen van hen heeft een PR-manager of een fatsoenlijke spindoctor, vandaar dat ze op de weinig originele naam van 'De Dertig' uitkomen, een term die door iedereen wordt gehanteerd, van toen tot nu.

Noem het een oligarchie, noem het een clubje tirannen, maar de Dertig laat weinig tijd verloren gaan om er een aardig schrikbewind van te maken. Ze beperken de burgerrechten (die in Athene redelijk ver verspreid waren) tot een clique van drieduizend man, de (zucht) Drieduizend genaamd. Zij zijn onder andere de enigen die wapens mogen dragen. Een flinke club Atheners met democratische sympathieën wordt de stad uit geknikkerd of vlucht stukje bij beetje. De Dertig schakelen ook politieke tegenstanders uit (of ze vermoorden onschuldigen om ze vervolgens te beroven, kies zelf maar), voornamelijk onder de Atheense 'allochtonen', de metoiken. Lysias is één van de benadeelden. Zijn broer wordt ter dood veroordeeld (volgebs Lysias zelf zonder proces), zijn bezit voor een aanzienlijk deel ingenomen maar hij weet te ontsnappen naar Megara. Rond januari 404 is de maat vol voor een aantal bannelingen. Onder leiding van de strateeg Thrasyboulos, een democraat, neemt een detachement van slechts zeventig man de versterkte heuvel van Phyle, ten noordwesten van Athene in. Ze hebben eventueel in het geheim steun van de stadstaat Thebe. Lysias verschaft ongeveer 300 (eventueel 500) soldaten, het merendeel met volledige uitrusting, en met nog wat meer steun, mogelijk van metoiken, groeit het aantal tot 700 man.

Thrasyboulos en zijn mensen houden het een maandje goed uit; de Dertig weten ze niet te verslaan. In Athene worden de maatregelen allemaal wat aangescherpt door het inschakelen van een Spartaans garnizoen om de akropolis (where the Parthenon is) te bezetten, wat de Dertig betaald zouden hebben door wat rijke burgers van kant te maken en tempelschatten om te smelten. Ergens tussendoor is er nog wat gekibbel binnen de Dertig en wordt er nog eentje omgebracht, ben ik vergeten te vertellen, en zo belangrijk is het niet. Goed. Iedereen die niet bij de Drieduizend hoort wordt de stad uit gegooid en de Dertig moorden de nabij gelegen stad Eleusis uit om er een eventueel toevluchtsoord van te maken. Thrasy neemt de havenstad (Piraeus) van Athene in na een veldslag tegen de troepen van de Dertig, vecht nog wat, krijgt steeds meer mensen achter zich en begint de eerste stappen richting Athene zelf te maken. In de laatste fase van het conflict mengen de Spartanen zich er vol in: Lysander keert terug met een vloot, maar één van de Spartaanse koningen, Pausanias, wint de race en gaat met een standard-issue leger naar Athene waar hij slag levert met de democratische bannelingen. Het is niet meer dan een schermutseling en kans voor Pausanias om zijn spierballen te tonen tegenover Lysander (het is niet allemaal pais en vree tussen deze knapen) waarna de Spartanen een verzoening eisen. De Dertig wordt door een revolte binnen de stad afgezet en de oligarchen/tirannen vluchten naar Eleusis, zoals gepland. Een nieuwe club oligarchen, de Tien (headdesks) neemt tijdelijk de honneurs waar maar binnen afzienbare tijd is het weer min of meer terug bij het oude met een herstelde democratie. Happy, happy ending, willen de meeste bronnen doen geloven. Daarna volgt er een gigantische stapel aan rechtzaken en nog wat knokpartijen om de losse eindjes aan elkaar te knopen. (En de knopen door te hakken.)

Tot zover deze episode uit de Atheense geschiedenis en mijn dagelijkse bezigheid, evenals mijn stoutmoedige poging het verhaal kort te houden. Slaap lekker.

Hugo Maat

Ps: Alle onnauwkeurigheden zijn aan mij te wijten, omdat ik uit mijn hoofd en zoals gebruikelijk zonder correcties aan het schrijven ben.