Esnesnon 21-12-10

(pre scriptum: voor Theorie-samenvatting door naar de post van 16 december, hier)

Goedenavond.

Nu het nog vers in mijn gedachten zit heb ik de neiging een beetje te ontsporen, maar ik zal proberen het kort te houden over het onderwerp van de (on)begrijpelijkheid van andermans gedachtewereld. Het is een kwestie die in de geschiedschrijving (mijn tak van sport) van enig belang is omdat menig historicus meent te kunnen beweren wat iemand gedacht of gewild heeft. Dit gaat soms zo ver als de bewering dat alle geschiedenis over andermans gedachten gaat. In hoeverre is het mogelijk voor een mens om zich in een ander in te leven?

Enerzijds is het goed vol te houden dat het mogelijk is om andermans gedachten en opvattingen te verklaren. Als we bemerken dat iemand ongelukkig is, en we weten dat onlangs diegene een familielid (of minder extreem, een huisdier) aan een tragisch ongeval verloren is, worden die feiten al snel aan elkaar gekoppeld. Dat kan aan de ene kant door te zeggen dat je zelf ook ongelukkig zou zijn als iets soortgelijks jou zou overkomen maar ook in de bredere zin, door aan te geven dat het in onze cultuur (of gewoon als algemeen kenmerk van menselijkheid) gewoon is om het verlies van dierbaren te betreuren. In de geest van Durkheim zou je kunnen stellen dat een dergelijk verdriet dan weer onderdeel is van de cultuur omdat het hechten van waarde aan dierbaren de sociale cohesie van onze 'stam' vergroot.

Theorieën van Freud en andere, latere gedragswetenschappers hebben allemaal verklaringen voor menselijke gevoelens en gedrag aangedragen, nog te zwijgen over neuropsychologen. Aan de hand van deze verklaringen is het mogelijk om al het menselijk gedrag te 'snappen.' Hoewel veel verklaringen, voornamelijk de 'common sense' aanpak hierboven, feilbaar zijn, blijven de verklaringen erg taai en resistent tegen kritiek, vooral omdat ze over het algemeen geldig zijn en blijven. We kunnen daaruit voorlopig concluderen dat menselijk gedrag veelal confirmeert aan sociale norm en misschien zelfs biologisch bepaalde patronen.

Aan de andere kant is het maar de vraag of het verklaren van een emotie, gedachte of sterker nog, een opvatting of overtuiging, voldoende is om deze ook te kunnen begrijpen. Als een neurochirurg een toegenomen activiteit signaleert in een bepaald deel van de hersenen zodra de persoon in de scan een kitten ziet, kan hij dan begrijpen hoe schattig de proefpersoon dit diertje vindt? We kunnen wel zeggen dat we van een oorlogsveteraan snappen dat hij getraumatiseerd is na maanden in de loopgraven te hebben gezeten, zich verschuilend voor bombardementen et cetera, maar hij zal ons op het hart drukken dat wij niet kunnen begrijpen wat hij doorgemaakt heeft. Is de hedendaagse generatie, opgegroeid in een welvarende samenleving na de val van het communisme, wel in staat om te begrijpen hoe het voelt om arm te zijn, of hoe het is om overtuigd te zijn van het gelijk van het socialistisch ideaal? Snapt een overtuigd atheïst hoe het is voor een gelovige om te geloven in een hiernamaals, een ziel en God? Weet een man hoe het is om een vrouw te zijn en andersom? Het is maar de vraag of rationalisatie van gedrag en emotie voldoende is om inleving in een ander mogelijk te maken.

Het laatste punt, samen te vatten in de dooddoener "daar had je bij moeten zijn" beschouw ik als een onweerlegbaar argument tegen het menselijk vermogen om zich in te leven in anderen. Alleen door iets zelf mee te maken kan men de totaliteit van de ervaring verkrijgen. Alle rationalisaties schaven aan de randen en moeten de menselijke ervaring benaderen via generalisatie. Om terug te komen op het uitgangspunt wil ik wel volhouden dat een gerationaliseerde benadering van menselijk gedrag, wegens de ten dele verklaarbare menselijke geest, toch nuttig kan worden ingezet door de historicus. Deze wordt wel geacht zich een passende bescheidenheid aan te meten, vergelijkbaar met het gedrag in bijzijn van een oorlogsveteraan. Zelfs al kunnen de historische personages je niet vertellen dat het onvoorstelbaar is wat ze meegemaakt hebben, dat blijft het toch. Mocht je me niet geloven, dan kan ik je altijd een maandje shell-shock aanbevelen. Ik geef het je met plezier.

Hugo Maat